Thời gian trôi nhanh như nước chảy qua kẽ tay. Hai năm thoáng chốc đã qua đi. Mùa vụ xoay vần, những cánh đồng lúa từ xanh chuyển sang vàng rồi trơ gốc rạ, và những nếp nhăn trên gương mặt ông Trần Lão ngày càng hằn sâu như những rãnh nứt của sự khổ hạnh.
Ngày lên đường tham dự kỳ thi Hương cuối cùng cũng đến. Sương sớm vẫn còn vương vấn ôm lấy ngôi làng An Lạc khi ông Trần Lão trao cho Minh một tay nải vải nhỏ nhưng nặng trĩu. Bên trong là vài quan tiền lẻ và một chiếc nghiên mực màu đen bóng, nhẵn thín – những thứ được mua bằng số tiền bán đi mảnh ruộng màu mỡ cuối cùng của gia đình.
"Cầm lấy," giọng ông Trần Lão khàn đặc nhưng kiên quyết. Hôm nay ông không ho; dường như ông đang dùng chút sức tàn cuối cùng để kìm nén bệnh tật. "Chiếc nghiên này do chính tay thầy đồ trong làng chọn lựa. Nó sẽ mài ra thứ mực vẽ nên vận mệnh của con. Đi đi con trai. Đi và đừng ngoảnh đầu lại cho đến khi con nhìn thấy Vũ Môn."
Minh quỳ xuống, lạy cha ba lạy. Hắn không nói nên lời; cục nghẹn nơi cổ họng quá lớn. Hắn xốc lên vai chiếc lều chõng, mang theo bút nghiên và chút lương khô ít ỏi, rồi bước ra khỏi nhà trong ánh bình minh mờ ảo. Hắn có thể cảm nhận được ánh mắt của cha đang cháy rực sau lưng mình, một ánh mắt chứa đựng niềm hy vọng lớn lao đến mức đáng sợ.
Đường đến tỉnh thành xa hơn trăm dặm. Trong khi con cái nhà giàu ngồi xe ngựa, có kẻ hầu người hạ vây quanh, thì Minh đi bộ. Đôi giày rơm mòn vẹt, những vết phồng rộp ở chân vỡ ra, chảy máu rồi lại chai đi.
Đêm thứ ba, một trận mưa như trút nước buộc Minh phải tìm chỗ trú trong một ngôi miếu hoang trên núi. Bên trong, một đống lửa đã được nhóm sẵn. Ngồi bên đó là một thư sinh trẻ tuổi mặc y phục sạch sẽ, giản dị, đang nướng một củ khoai lang.
"Vào đi huynh đài," người thanh niên mỉm cười, phong thái cởi mở và thân thiện. "Bão lớn lắm, ở đây rộng rãi, đủ chỗ cho cả hai ta."
Minh chần chừ, ái ngại vì vẻ ngoài rách rưới của mình, nhưng hơi ấm từ đống lửa quá đỗi mời gọi. Hắn khẽ cúi đầu chào. "Đa tạ. Tại hạ là Trần Minh, sĩ tử làng An Lạc."
"Ta là Nguyễn Trực," người lạ đáp, bẻ đôi củ khoai và đưa một nửa cho Minh. "Cũng lên kinh ứng thí phải không? Nhìn bộ lều chõng kia là biết rồi."
Nguyễn Trực khác hẳn những gã thư sinh giàu có mà Minh từng gặp. Y học rộng nhưng khiêm tốn, gia cảnh khá giả nhưng không kiêu ngạo. Họ dành cả đêm đàm đạo về kinh thư, tranh luận về đạo trị quốc và nỗi khổ của chúng sinh. Minh tìm thấy ở Trực một tri kỷ hiếm hoi, người nhìn thấy trí tuệ ẩn sau vẻ nghèo hèn của hắn.
"Cách lý giải của huynh về 'Đại Học' thật sâu sắc," Trực nhận xét khi lửa dần tàn. "Nếu quan chủ khảo có mắt, huynh chắc chắn sẽ đỗ cao."
Minh cười chua chát. "Tài năng là một chuyện, vận mệnh lại là chuyện khác."
Hai ngày sau, họ đến tỉnh thành. Thành phố là một biển người hỗn loạn. Hàng ngàn sĩ tử từ khắp nơi đổ về, biến khu vực quanh trường thi thành một trại lính ồn ào, náo nhiệt. Lều chõng dựng lên khắp nơi; không khí sặc mùi mực, mồ hôi và cả sự lo âu.
Khi Minh và Trực đang tiến về phía cổng ghi danh, một sự hỗn loạn nổ ra phía trước. Một cỗ xe bốn ngựa trắng lao thẳng qua đám đông, buộc các sĩ tử phải nhảy dạt sang hai bên vũng bùn để tránh.
"Tránh ra! Tránh đường cho Lý thiếu gia!" đám gia nô hét lớn, quất roi vun vút.
Là Lý Hùng. Gã bước xuống xe, trông còn lộng lẫy và kiêu ngạo hơn xưa. Ánh mắt gã quét qua đám đông và dừng lại ở Minh, người đang phủi bùn trên áo.
"Chà chà," Lý Hùng cười khẩy, nhận ra "nạn nhân" ở chợ hai năm trước. "Con chuột cống chui từ bùn lên cũng bò được tới tận đây sao. Dọc đường mày có phải ăn xin không thế?"
Minh thẳng lưng, tay nắm chặt quai lều chõng. "Ta đi bằng đôi chân của mình, không giống những kẻ cần ngựa để chở cái đầu rỗng tuếch."
Đám đông ồ lên kinh ngạc. Mặt Lý Hùng đỏ bừng vì giận. Gã ra hiệu cho một tên gia nô to lớn đứng gần đó. Tên gia nô hiểu ý, giả vờ vấp ngã, lao cả thân người huỳnh hịch vào Minh.
Minh mất đà ngã xuống. Chiếc lều chõng đập mạnh xuống đất. Tay nải bung ra. Chiếc nghiên mực đen bóng, nhẵn thín – thứ được mua bằng máu và nước mắt của cha hắn – trượt ra ngoài và đập mạnh vào một tảng đá nhọn.
Cạch.
Âm thanh rất nhỏ, nhưng với Minh, nó vang dội như tiếng sét đánh ngang tai. Hắn trân trân nhìn những mảnh vỡ của chiếc nghiên mực, tim hắn như ngừng đập. Không có nghiên, hắn không thể mài mực. Không có mực, hắn không thể làm bài.
"Úi chà," Lý Hùng cười độc ác. "Ta hậu đậu quá. Có vẻ như ông trời không muốn mày đi thi rồi. Về quê đi thôi, thằng nhà quê."
Gã bỏ đi, để mặc Minh quỳ trên nền đất bẩn, run rẩy không phải vì sợ hãi, mà vì một nỗi đau lớn đến mức như thể xác thịt bị xé toạc.
Nguyễn Trực vội lao đến, mặt đầy vẻ phẫn nộ. "Thật đê tiện! Minh, cầm lấy nghiên dự phòng của ta. Ta có..."
"Không," Minh thì thào, nhặt mảnh vỡ lớn nhất của chiếc nghiên lên. Cạnh đá sắc nhọn cứa vào lòng bàn tay hắn, rỉ máu. Hắn siết chặt nó, để nỗi đau làm sắc lạnh tâm trí mình.
"Minh?" Trực lo lắng nhìn bạn.
Minh đứng dậy. Đôi mắt hắn khô khốc, nhưng rực cháy một ngọn lửa đáng sợ. Hắn cẩn thận gói mảnh nghiên vỡ vào tay nải.
"Cha ta đã bán ruộng để mua phiến đá này," Minh nói, giọng lạnh lùng và đanh thép. "Dù nó có vỡ, nó vẫn mang theo hy vọng của cha ta. Ta sẽ viết bằng mảnh vỡ này. Ta sẽ mài mực trên phiến đá vỡ này. Và ta sẽ dùng nó để viết nên một vận mệnh mà kẻ như Lý Hùng vĩnh viễn không thể chạm tới."
Tiếng trống thùng thùng vang lên, báo hiệu cổng trường thi đã mở. Con đường độc mộc đã hiện ra. Minh xốc lại lều chõng, mảnh nghiên vỡ ép chặt vào lồng ngực, hắn bước vào đấu trường của giấy và mực, sẵn sàng cho một cuộc chiến sinh tử.
