Cánh cổng gỗ lim nặng nề của trường thi rền rĩ mở ra, để lộ một bãi đất trống rộng lớn được bao quanh bởi hàng rào tre cao vút. Nơi đây được xưng tụng là "Văn Trường", nhưng với hàng ngàn sĩ tử đang lê bước tiến vào, nó giống một pháp trường hơn - nơi những giấc mơ sẽ hóa rồng bay lên trời xanh hoặc bị chém đứt bởi một nét bút son vô tình.
Trần Minh đứng trong hàng người dài dằng dặc, cái lạnh buổi sớm ngấm vào tận xương tủy. Việc kiểm tra diễn ra gắt gao và đầy tủi nhục. Những tên lính với ánh mắt lạnh lẽo sờ nắn khắp người từng thí sinh, lục lọi tìm tài liệu quay cóp giấu trong tà áo, trong búi tóc, thậm chí cả bên trong những ống tre đựng nước uống.
Khi đến lượt Minh, tên lính chộp lấy cái tay nải vải. Hắn xốc mạnh, khiến những mảnh vỡ của chiếc nghiên mực va vào nhau lạo xạo, tạo nên một âm thanh chói tai.
"Cái đống rác rưởi gì đây?" tên lính quát lên, nhặt một mảnh đá đen sắc nhọn lên soi mói.
"Thưa quan, đó là nghiên mực của tại hạ," Minh đáp, đầu cúi thấp nhưng giọng nói vẫn giữ vẻ điềm tĩnh.
Tên lính cười khinh bỉ, ném mạnh mảnh vỡ trở lại vào túi như thể đó là rác rưởi bẩn thỉu. "Nghiên vỡ thì phận cũng nát. Đi nhanh lên!"
Minh thu dọn đồ đạc và tìm đến vị trí được phân của mình. Đó là một ô đất vuông nhỏ hẹp, chỉ vừa đủ để cắm lều và đặt chõng viết. Xung quanh hắn, những công tử con nhà giàu đang dựng những chiếc lều cầu kỳ có bạt dầu che mưa, gia nô bưng bê nệm gấm trải sẵn trước khi bị đuổi ra ngoài. Minh chỉ có một tấm vải bạt rách và một chiếc chiếu manh.
Tùng... Tùng... Tùng...
Ba hồi trống vang lên từ chòi canh trung tâm, báo hiệu bắt đầu kỳ thi thứ nhất: Kinh Nghĩa. Cả trường thi chứa đựng hàng ngàn linh hồn bỗng chốc rơi vào sự im lặng chết chóc. Âm thanh duy nhất còn lại là tiếng giấy sột soạt và tiếng mài mực rào rào.
Minh ngồi xếp bằng, đặt mảnh vỡ lớn nhất của chiếc nghiên lên một hòn đá phẳng mà hắn tìm được. Bề mặt gập ghềnh. Mỗi khi hắn đưa thỏi mực, mảnh sành lại chao đảo, chực chờ đổ tràn thứ nước đen quý giá ra ngoài. Hắn buộc phải dùng tay trái nắm chặt lấy cạnh đá sắc nhọn lởm chởm để giữ cho nó đứng yên, trong khi tay phải ra sức mài mực.
Đề thi được treo lên bảng cao: "Quân xử thuyền, Dân xử thủy. Thủy năng tải chu, diệc năng phúc chu. Luận." (Vua là thuyền, Dân là nước. Nước chở thuyền, nhưng cũng có thể lật thuyền. Hãy bàn về điều đó).
Đó là một đề tài kinh điển, nhưng đầy rẫy cạm bẫy. Một từ sai, một câu văn nghe có vẻ quá phản nghịch, không những hắn sẽ bị đánh trượt mà còn có thể bị bắt giam vì tội khi quân.
Minh nhắm mắt lại. Hắn không nhìn thấy những dòng chữ của thánh hiền. Hắn nhìn thấy cha mình đang ho ra máu trong túp lều nát. Hắn nhìn thấy những người dân làng An Lạc ngập trong bùn, lưng còng xuống dưới ngọn roi của quan thu thuế. Hắn nhìn thấy nụ cười ngạo nghễ của Lý Hùng.
Hắn mở mắt ra. Nước chở thuyền. Nước lật thuyền. Hắn hiểu cơn giận của nước rõ hơn bất kỳ ai.
Minh chấm bút vào nghiên. Nhưng ngay khi hắn làm vậy, một cạnh sắc của mảnh đá vỡ đã cứa sâu vào ngón cái tay trái. Hắn giật mình, nhưng không buông tay. Một giọt máu đỏ tươi trào ra, rơi xuống hòa vào dòng mực đen, cuộn xoáy thành một màu đỏ tím sẫm lạ lùng.
Hắn không băng bó. Hắn không dừng lại. Hắn chấm ngọn bút lông vào hỗn hợp của mực và máu ấy, rồi hạ bút xuống trang giấy.
Chữ đầu tiên hiện lên trên nền giấy trắng. Nó nặng trĩu, đậm nét và dữ dội. Đó không phải là nét chữ thư pháp tròn trịa, nho nhã của một quan văn; đó là nét chữ của một chiến binh.
“Nước hiền hòa khi gió lặng, nhưng khi bão nổi, biển cả sẽ gầm vang. Minh quân biết làm dịu gió; bạo chúa chỉ biết gọi bão về.”
Minh viết như thể bị nhập. Hắn trút hết mọi uất ức, cái nghèo đói và khát vọng công lý cháy bỏng vào từng nét bút. Mặt trời lên đến đỉnh đầu, thiêu đốt những túp lều mỏng manh. Cái nóng ngột ngạt đến mức khó thở. Ruồi nhặng bay vo ve quanh những sĩ tử ướt đẫm mồ hôi. Cách đó không xa, một thí sinh ngã gục vì say nắng, bị lính lôi đi xềnh xệch như một bao gạo. Minh không ngẩng đầu lên.
Buổi chiều dần trôi, cơn đau ở tay trái trở thành một nhịp đập buốt nhói. Vết cắt sâu, và áp lực liên tục khi phải giữ chặt phiến đá khiến máu không ngừng rỉ ra. Máu khô lại, đóng vảy, rồi lại nứt ra và chảy tiếp. Mực trong nghiên giờ đây không còn chỉ là mùi muội than; nó thoang thoảng mùi tanh nồng của sắt.
Cách đó hai hàng lều, Lý Hùng đang phe phẩy quạt, vẻ mặt chán chường. Gã đã viết xong bài từ sớm – những lời sáo rỗng ca tụng triều đình, học thuộc lòng từ những gia sư đắt tiền. Gã liếc sang phía Minh, mong chờ nhìn thấy tên nông dân đang vật lộn trong tuyệt vọng. Thay vào đó, gã thấy lưng Minh thẳng như một cây tùng, cánh tay di chuyển với một nhịp điệu đáng sợ.
Lý Hùng cau mày. Có một luồng khí toát ra từ túp lều rách nát ấy khiến gã cảm thấy bất an.
Khi mặt trời bắt đầu lặn, đổ những bóng dài loang lổ khắp bãi đất, Minh viết câu kết luận. Hắn kiệt sức. Mắt hắn hoa lên. Dạ dày trống rỗng từ đêm qua bắt đầu gào thét biểu tình. Nhưng nhìn vào cuộn giấy, hắn cảm thấy một sự thỏa mãn kỳ lạ. Những con chữ dường như đang đứng dậy khỏi mặt giấy, sống động và biết thở.
Tùng... Tùng... Tùng...
Hồi trống báo hiệu kết thúc kỳ thi vang lên.
"Gác bút! Kẻ nào còn viết sẽ bị hủy bài!" quan trường quát lớn qua loa đồng.
Minh cẩn thận đặt bút lên giá. Hắn nhìn bàn tay trái của mình; nó nhuộm màu đen và đỏ loang lổ. Hắn quệt tay vào chiếc quần vải thô, cố gắng lau sạch vết thương, nhưng dấu vết vẫn còn đó.
Hắn cuộn bài thi lại, niêm phong bằng sáp được phát. Khi bước đến bàn nộp bài, hắn đi ngang qua Nguyễn Trực. Trực trông nhợt nhạt, nhưng vẫn dành cho Minh một nụ cười mệt mỏi.
"Ta đã nhìn huynh viết," Trực thì thầm. "Trông huynh như một vị tướng giữa sa trường vậy."
"Đây chính là sa trường mà, Trực huynh," Minh đáp, giọng khàn đặc. "Và ta đang chiến đấu bằng tất cả những gì mình có."
Khi họ bước ra khỏi cổng để nghỉ ngơi chuẩn bị cho kỳ tiếp theo, Minh ngoái lại nhìn chòi canh sừng sững. Một trận đánh đã xong. Nhưng cuộc chiến chỉ mới bắt đầu. Hắn đã sống sót qua phần Kinh Nghĩa. Tiếp theo sẽ là Thơ Phú và Chiếu Biểu. Mảnh nghiên vỡ vẫn còn sắc, và máu hắn vẫn còn nóng.
